Forrige periode	1800-tallet	Neste periode
Tilbake til kronologioversikten

Verden	Europa	Norge
1800 Kina Britane innfører opium frå India til Kina, og erstattar etterkvart gull som betalingsmiddel med opium. Noko som resulterte i ein lang serie krigar med Kina. 1807 Som fyrste land avskaffar Storbritannia slaveriet. 1808 Sierra Leone Britane strammar grepet i Afrika. Etter å ha gjenerobra Kapp-provinsen, tek dei makta i Sierra Leone. 1808 Argentina Argentina erklærer seg sjølvstendige etter å ha dreve tilbake eit erobringsforsøk frå engelske soldatar. I laupet av dei 20 neste åra vert dei fleste latin-amerikanske landa sjølvstendige. 1814 New Zealand Dei aller fyrste britiske misjonærane kjem til New Zealand. 1818 India Etter krigen mot marathearane får Storbritannia herredøme over India. 1821 Afrika Gullkysten, Gambia og Sierra Leone vert britiske koloniar. 1825 Indonesia Indonesiarar gjer opprør mot den nederlandske kolonimakta. Opprøret varer i fem år. 1830 Algerie Frankrike byrjar ekspansjonen i Afrika. Den trugande julirevolusjonen gjer at Karl X freister auke sin politiske prestisje og innvaderer Algerie. 1838 Australia Aboriginarar vert slakta ned ved Myall Creek. Aboriginarane vert heilt til 1968 klassifisert som ein del av faunaen. 1840 New Zealand Maoriane gjer opprør som eit resultat av at britane annekterer New Zealand. 1842 Kina Opiumskrigen endar med at Storbritannia anekterer HongKong. 1843 Sør-Afrika Storbritannia annekterer Natal i Sør-Afrika 1854 Japan Japan gjev etter for amerikansk press om å opne for handel. Shogunene underteikna i starten berre på at to havner skulle vere opne for amerikanarane, men det var berre eit tidsspørsmål før heile landet ville vere ope. 1857 India Innfødde soldatar gjer mytteri og drep sine offiserar. Marsjerer deretter til Dehli der dei utroper Bahadur Shah til herskar over India. Opprørarane fekk brei tilslutning men vart tilslutt slått av britane. 1861 Amerika Sju av statane trer ut av den amerikanske føderasjonen, noko som startar den fire år gamle borgarkrigen. 1877 India Dronning Victoria vert keisarinne av India. 1885 India Ideen om politisk sjølvstende førte til at den avgjerande Indiske nasjonalkongressen vart danna. 1885 Kongo Belgia under kong Leopol II erobrar Kongo. 1893 New Zealand Kvinner får stemmerett for fyrste gong	1804 Frankrike Etter å ha lagt store delar av europa under seg vert Napoleon krona til fransk keisar. Den franske revolusjons avgjerande og effektive gjennomslagskraft kom som eit resultat av Napoleons erobringar og reformar. 1806 Napoleon slår Franz II i slaget ved Austerlitz. Den tysk romerske keisaren må gje frå seg nesten alt land og det tysk romerske riket vert oppløyst. 1812 Russland Napoleon inntek Moskva. Men den 600000 mann sterke innvasjonshæren var no redusert til ein sjettedel. "Den brente jords taktikk" og esktreme værforhold gjorde at felttoget enda i katastrofe og var byrjinga på slutten for Napoleon. 1814 Frankrike Napoleon kapitulerer for dei allierte styrkene 1814 Wien Fredsvilkåra vert drøfta av Wienkongressen. 1820 Storbritannia Georg 4 vert britisk konge. 1825 Storbritannia Fagforeiningar vert tilletne i storbritannia. 1830 Storbritannia Vilhelm 4 britisk vert konge i Storbritannia 1830 Frankrike Julirevolusjonen bryt ut i Paris. Arbeidarar, borgarar og studentar gjer opprør mot inskrenking av pressefridom, arbeidsløyse, auka matvareprisar og problem for yrkes og handverksutdanna. 1830 Storbritannia Eit av den industrielle revolusjons viktigaste inovasjonar jernbanen vert åpna mellom industribyane Manchester og Liverpool. 1837 Storbritannia Victoria krona til britisk dronning, og vert sitande på tronen heilt til 1901. 1846 Irland Feilslått potethaust og uår gjer at det bryt ut hungersnød i Irland. Mange utvandrer difor til Amerika der 40 % av utvandrarane før 1860 var irar. 1848 Revolusjonar bryt ut i Frankrike, Italia, Tyskland og Ungarn. Arbeidsløyse, manglande demokratisk inflytelse og avlingskatastrofer var dei utløysande faktorane for revoltane. I Frankrike abdiserte kongen Ludvig Filip. Den andre repubikk vart utropt av nasjonalforsammlinga i mai og Louis Napoleon vert president. 1852 Frankrike Napoleon Bonaparte utnyttar uro og motsetnaderi landet og vert vald til keisar. Året etter vert keisardømet innført på ny. 1854 I den lange rekka med krigar mellom Russland og Tyrkia bryt det ut ein ny krig. Men denne gongen gjekk Storbritannia og Frankrike med på tyrkisk side. Dei allierte vinn til slutt og fredskonferansen vart halden i 1856. Ut av forhandlingane vert nasjonalstatane Serbia og Romania til, men får fyrst suverenitet i 1878. 1861 Italia Etter komplisert politisk maktspel av Cavour og folkereising leia av den idealistiske revolusjonære Giuseppe Garibaldi vert Italia samla til eit rike. 1871 Tyskland Etter krigar mot Danmark, Østerrike og Frankrike vart eit samla tysk keisarrike erklært. Bismarcks realpolitiske kløkt og hell gjorde at Tyskland var eit faktum. 1871 Frankrike Radikal-demokratiske småborgarar i Paris velger eigne representantar til eit kommunestyre som vart kalla kommunen. Men regjeringa i Versailles makta etter harde kampar å knuse Paris-kommunen. 1881 Russland Tsar Alexander II vert myrda av sosialistisk inspirerte terroristar.	1807 I frykt for at Danmark-Norge skal gå inn i allianse med Napoleon går Storbritannia til angrep på den Dansk-norske flåten. Danmark tok parti med Napoleon og leia Norge inn i handelsblokade og hungernaud. 1809 Storbritannias kontroll over Skagerak gjer at hungersnauden rammar Norge hardt. Danmark og England vert samde om trelasteksport og kornimport mellom Norge og England, den såkalla lisensfarten. 1812 Napoleons angrep på Russland fører Norge inn i nye blokadar og meir hungersnaud. 1813 Prins Kristian Fredrik tek over som norsk stattholdar etter Frederik av Hessen. 14.Januar 1814 Sverige gjer, som alliert med sigerherrane etter Napoleonskrigane, krav på at Danmark avstår Norge til Sverige. Kieltraktaten overfører Norge til Sverige. 16.Februar 1814 Nyhenda om Kieltraktaten skaper reising for norsk sjølvstende. På eit stormannsmøte på Eidsvoll vert det beslutta at Norge må få eigen grunnlov og at det måtte veljast ut ei grunnlovsgjevande forsamling. Kristian Fredrik vert vald til midlertidig regent. 10. April 1814 Eidsvoll Den grunnlovsgjevande forsamlinga møter på Eidsvoll. 17.mai 1814 Eidsvoll Grunnloven vert underteikna og Kristian Fredrik valgt til konge i det sjølvstendige Noreg. 1. Juli 1814 Kristiania Stormaktsutsendingar kjem til Noreg for å iverksetje Kieltraktaten. 26. juli Stormaktene heldt løftet sitt til Sverige og startar blokade av Norge. Karl Johan ynskte at forhandlingane skulle føregå på fredeleg vis. Men då forhandlingane braut saman gjekk Sverige til angrep. 14.august 1814 Svenskanes millitære overlegenhet fører til våpenstillstand ved Mossekonvensjonen. Kristian Fredrik vert avsett som norsk konge. Karl Johan godtok grunnloven og det vart skreve ut til nyvalg til ekstraordinært storting. Mossekonvensjonen var svært viktig ved at den danna eit forhandlingsgrunnlag for Norge. 4.november 1814 Det ekstraordinære storting vedtar ein grunnlovsrevisjon. Frå norsk side var krava om at Kieltraktaten ikkje skulle vere grunnlag for unionen, og stortingets fulle råderett over grunnloven, viktige. 1815 Med krav til stortinget om endringar i pengevesenet, lettingar i skatten og hjelp til billige lån marsjerer austlandsbønder mot Kristiania. Men opptøyene vart stansa før dei nådde hovudstaden. 1821 Kong Karl Johan freister å gjere endringar i grunnloven og krever absolutt veto, større fridom i disponering av statsrådane og utvida rett til å styre med hjelp av annordningar. Men forslaga vart nedstemmt av stortinget. 1837 Med grunnloven hadde bøndene fått del av statens makt, men i bygdene var alt som før. Formannskapslovene innførte lokalt sjølvstyre for den enkelte kommunen. 1850 Marcus Thrane samlar underskrifter til ein petisjon (bønneskrift) om arbeidaranes krav som vart sendt til kongen. Men kongen var avvisande og Thrane-røyrsla vart kriminalisert etter få år. 1850 England opphever loven om kven som kunne frakte varer frå eit land til eit anna, den såkalla Navigasjonsakta. Dette førte til at norsk skipsfart skaut fart og auka tempoet i industrialiseringa. 1860 Trondheim Karl 4. vert krona i Trondheim. 1868 Søren Jaabekk organiserer bøndene i bondevensorganisasjonar og vert i fleirtal på stortinget. 1869 Den politiske mobiliteten auker. Årlege storting avløyser den gamle ordninga med å samlast kvart tredje år. september 1872 Kong Karl 15. dør og bror hans vert krona i Trondheim som Kong Oskar 2. 1882 Cecilie Thoresen vert den fyrste kvinne som tek examen artium. 1884 Regjeringa Selmer vert dømt til bøter og embeds fortapelse, for å nekte å sanksjonere forslaget om statsrådanes møteplikt i stortinget. Dette var fyrste gong regjeringa vart gjort ansvarlege ovanfor stortinget og var innføringa av parlamentarismen i Norge.

Forrige periode	1800-tallet	Neste periode
Tilbake til kronologioversikten